Chcemy Rzeki

Sztuka polega na tym, by spod gruzu umieć dostrzec nasiona oczekujące na wypuszczenie kiełków.
Caithlin Desilvey

Program

23.10 | R.A.W.A. – Rzeka Archeologicznych Wyobrażeń Alternatywnych
warsztaty / ZOE [Małgorzata Gurowska, Agata Szydłowska]

5-7.11 | Rawa. Hydrochoreografie miejskie  
warsztaty / Alicja Czyczel

6.11 | godz. 18.00 | Od-dziedziczanie. Przyszłości postindustrialnych pozostałości | Kino ASP, Raciborska 50, Katowice
wykład otwarty /  Monika Stobiecka

7.11 | godz. 18.00 | Pieśni Lasu (2025) | Kino Światowid, 3 Maja 7, Katowice
seans filmowy / reż: Vincent Munier, 94 min

‍
‍

W ramach projektu Chcemy Rzeki powstaje Laboratorium Praktyk Terenowych – próba immersyjnej, doświadczalnej edukacji wychodzącej poza tradycyjne konwencje kształcenia, w której uczenie się i oduczanie stanowią dwie strony tego samego procesu. Chcielibyśmy skupić się nie tylko na samym wydarzeniu, ale przede wszystkim na trwałym działaniu, które je poprzedza i do niego prowadzi. Interesuje nas splot teorii z praktyką, praca z wyobraźnią, lekkość i spontaniczność wydeptanej ścieżki, a nie nieuchronność betonowego chodnika.

Laboratorium Praktyk Terenowych to żywe laboratorium kultury i ekologii, w którym badanie staje się sztuką. To przestrzeń warsztatów, spotkań i eksperymentów, a zarazem projekt krytyczny wobec instytucjonalnych modeli kształcenia – wolny od standardów, mierzalnych efektów i akredytacji. To raczej ogród biologicznego nieposłuszeństwa, w którym jesteśmy samosiewami tego miejsca. Interesuje nas współbycie i współpraca oparte na intuicji, badaniu materialności i tworzeniu zmysłowych fikcji. Głos tego, co oddolne, wyrasta z charakteru miejsca. Kieruje nami krytyczna nadzieja. Czerpiąc z trudnych doświadczeń przeszłości i teraźniejszości, laboratorium – w oparciu o ekologię interdyscyplinarnych i interpersonalnych relacji – próbuje identyfikować sposoby radzenia sobie z tym, co niesie przyszłość, w wymiarze środowiskowym, emocjonalno-duchowym i społecznym. Ważnymi komponentami tych działań są odporność, troska, empatia i etyka wzajemności.

Symbolem tych działań i bezpośrednim punktem odniesienia jest straumatyzowana Rawa. Oddajemy głos rzece, która odegrała istotną rolę w kształtowaniu przemysłowego charakteru regionu. Pracując z Rawą, będziemy budować strategie odczuwania, patrzenia, widzenia, zauważania (a także „odzobaczenia” w rozumieniu Nicholasa Mirzoeffa) i udzielania głosu. W ramach terenowego laboratorium Rawa jest subtelnym nurtem, który niesie nasze myśli i idee, uwalniając je po drodze od zanieczyszczeń. Laboratorium rozmywa i rozpuszcza granice między dyscyplinami: sztuka miesza się z nauką, a przeszłość staje się również przyszłością, którą staramy się sobie wyobrazić, niezależnie od tego, jak nierealna wydaje nam się dzisiaj.

W ramach laboratorium będziemy podejmować temat rzeki poprzez myślenie ruderalne, dostarczające narzędzi pojęciowych do krytycznego zarządzania dziedzictwem jako procesem ukierunkowanym na przyszłość, w którym zniszczenie i odnowa zachodzą równocześnie. Badamy horyzont środowiskowej i społeczno-politycznej wyobraźni, poszukując narzędzi potrzebnych do mierzenia się z kryzysami i katastrofami.

Celem projektu jest stworzenie bezpiecznej, otwartej przestrzeni do budowania wzajemnego wsparcia, zrozumienia i współpracy. Laboratorium będzie łączyło osoby reprezentujące różne dziedziny wiedzy, praktyki artystyczne i doświadczenia społeczne. Interesuje nas wymiana perspektyw, wspólne eksperymentowanie oraz rozwijanie relacji opartych na uważności i wzajemności. Interesuje nas procesualny tryb tworzenia oparty na improwizacji, pracy z obiektem, wyobraźnią i doświadczeniem. W tym procesie spotkają się różne perspektywy i sposoby myślenia. Osoby zajmujące się sztuką, biologią, ekologią i naukami humanistycznymi, a także mieszkanki i mieszkańcy regionu, będą mogły połączyć swoje głosy i wspólnie porozmawiać o rzece. O Rawie rozumianej zarówno jako realny, skrzywdzony organizm, jak i metafora przepływu między różnymi obszarami wiedzy, doświadczenia i działania.

Projekt traktuje rzekę jako model współpracy i przepływu. Tak jak Rawa przecina przestrzeń metropolii, tak laboratorium będzie łączyć różne środowiska, doświadczenia i sposoby postrzegania rzeczywistości. Wyjścia terenowe, działania w przestrzeni miejskiej, warsztaty i spotkania stworzą alternatywę wobec tradycyjnych form zdobywania wiedzy i uczestnictwa w kulturze.

Rawa zmusza do myślenia o dziedzictwie poza ideą „zachowywania”, w stronę ujęcia, które eksponuje ciągłą zmianę. W miejscach objętych procesami ruderalnymi nie ma powrotu do poprzedniej ścieżki rozwoju ekosystemu – systemy pojawiające się na zniszczonym terytorium są zawsze nowe i bezprecedensowe. Mówienie o rzece staje się więc praktyką słuchania: wsłuchiwania się w to, co komunikuje poprzez osad, temperaturę, przepływ czy obecność organizmów. Rzeka nie jest tu jedynie obiektem badań, ale aktywną uczestniczką relacji, która ujawnia historię miejsca i zachodzące w nim procesy przemiany, a także współpracowniczką osób biorących udział w Laboratorium.

6 i 7 listopada odbędzie się finał procesu, który rozpocznie się w połowie października. Finał zbiegnie się z ustanowionym przez ONZ Międzynarodowym Dniem Zapobiegania Wyzyskowi Środowiska Naturalnego podczas Wojen i Konfliktów Zbrojnych, co nadaje całemu wydarzeniu szczególny charakter. Rawa – będąca zarówno elementem naturalnym, jak i nośnikiem śladów działalności człowieka – staje się symbolem przemian oraz złożonego splotu sił naturalnych i antropogenicznych. Można ją postrzegać jako figurę tragiczną, naznaczoną historią wyniszczających działań. Łącząc sztukę z nauką, chcemy pokazać Rawę jako rzekę, która wiele wycierpiała, ale jednocześnie łączy ludzi i staje się inspiracją do wspólnego działania ponad granicami miast, środowisk i dyscyplin.

Projekt Chcemy Rzeki wzmacnia wizerunek Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii jako obszaru otwartego na refleksję nad środowiskiem, historią przemysłową oraz współczesnymi wyzwaniami społecznymi. Tworzy przestrzeń dla eksperymentalnych działań artystycznych, praktyk terenowych i społecznego zaangażowania, ukazując Metropolię GZM jako miejsce sprzyjające rozwojowi kultury i nowych inicjatyw, a także wrażliwe na wielogatunkowy głos dziedzictwa. Powiązanie finału projektu z międzynarodowym dniem ustanowionym przez Organizację Narodów Zjednoczonych nadaje lokalnym działaniom szerszy wymiar i może zwiększyć ich widoczność w międzynarodowym dyskursie o środowisku i kulturze.

23.10 | R.A.W.A. – Rzeka Archeologicznych Wyobrażeń Alternatywnych
warsztaty / ZOE [Małgorzata Gurowska, Agata Szydłowska]

Rawa to niewielka rzeka, którą urbanizacja i uprzemysłowienie sprowadziły do statusu ścieku. Granica między rwącym, życiodajnym potokiem, meandrującą lub rozlewającą się rzeką a ściekiem jest – nomen omen – płynna. Zrzuty poprzemysłowej wody i odpadów komunalnych łatwo powodują degradację – rzeka staje się niemal martwa, a w ludzkiej świadomości staje się czymś brudnym, odrażającym, budzącym lęk. Uregulowane brzegi, a nawet wpuszczenie w kanał tylko pogarszają status tak upokorzonej rzeki. W przypadku Rawy rewitalizacja jest trudna, ale możliwa. Przywrócenie jej bioróżnorodności jest jednym z możliwych scenariuszy przyszłości Rawy, jednak nie jedynym. Korzystając z narzędzi spekulatywnej archeologii przyszłości można – bazując na wnikliwej analizie artefaktów odnalezionych wokół rzeki – wyobrazić sobie rozmaitość takich scenariuszy. Nie muszą być one jednoznacznie utopijne lub dystopijne, mogą ukazywać skomplikowanie dzisiejszych i przyszłych splotów naturokulturowych, na końcu zawsze stawiając pytanie o to, jakiej przyszłości chcemy, a jakiej się boimy. Podczas warsztatów osoby uczestniczące wejdą w rolę „archeologów” i „archeolożek” przyszłości. Korzystając z wyobraźni, spostrzegawczości i metod badań artystycznych, każda osoba stworzy kompletny scenariusz przyszłości dla rzeki Rawy bazując na znalezionych „archeologicznych” artefaktach, uzupełniając je o zapis fotograficzny i opowieść.

ZOE (Małgorzata Gurowska, Agata Szydłowska) Kolektyw badawczo-artystyczno-projektowy. W swoich działaniach eksploruje relacje ludzko-nie-ludzkie. Działa jako duet, a także nawiązuje współprace z innymi osobami ludzkimi i nie-ludzkimi. ZOE współtworzy wieloletni projekt ZOEpolis (od 2017), a także takie projekty jak MYCOsystem (2019) czy „Tam, gdzie rosną poziomki” (od 2020).

BIOGRAMY
Małgorzata Gurowska to artystka wizualna, kuratorka, wykładowczyni i autorka książek, która tworzy z myślą o uwzględnieniu perspektywy innych gatunków.
Agata Szydłowska to badaczka, autorka książek i artykułów, kuratorka i wykładowczyni.

5-7.11 | Rawa. Hydrochoreografie miejskie  
warsztaty / Alicja Czyczel

Warsztaty zapraszają do eksploracji ruchu i wyobraźni na styku tkanki miejskiej i środowiska naturalnego. Alicja Czyczel podzieli się autorską metodą rozwijania choreografii site-specific w dialogu z wodnymi ciałami. Ćwiczenia z improwizacji ruchowej i somatyki pozwolą doświadczyć, jak ludzkie ciało może zestrajać się z miejscem i zjawiskami atmosferycznymi. Będziemy rozwijać uważność, słuchać otoczenia i budować relacje z przestrzenią poprzez ruch i kolektywne działanie. Wyjdziemy w przestrzeń publiczną, traktując architekturę miejską, audiosferę i przyrodę jako równorzędne partnerki performatywnego działania. Interesować nas będzie perspektywa, w której ciało, ruch i ekosystem stają się punktem wyjścia do zadawania pytań o międzygatunkowe współbycie i sprawiedliwość klimatyczną.

Artystka zaprasza osoby uczestniczące do współtworzenia bezpiecznej przestrzeni wymiany i uczenia się, w której czerpiemy przyjemność i wiedzę płynącą bezpośrednio z poruszającego się ciała. Warsztaty są otwarte dla wszystkich osób zainteresowanych pracą z ruchem, ekologią dźwięku i performansem – bez względu na wcześniejsze doświadczenie. Działania będą odbywać się na zewnątrz, dlatego warto wziąć ze sobą ciepły i wygodny ubiór i termos. Warsztat jest zaproszeniem do budowania relacji z Rawą w ramach artystycznych badań terenowych w przestrzeni miejskiej w oparciu o narzędzia łączące choreografię eksperymentalną, spacerowanie, głębokie słuchanie oraz wielozmysłowe odczuwanie otoczenia. Choreografka Alicja Czyczel podzieli się z osobami uczestniczącymi  ćwiczeniami, rozgrzewkami i wrażliwościami, za pomocą których tworzy spotkania z różnymi wodnymi ciałami w ramach własnej praktyki artystycznej.

BIOGRAM
Alicja Czyczel to artystka, która wciela się w różne role – choreografki, tancerki, performerki, badaczki, edukatorki, organizatorki i facylitatorki. Swoją praktykę artystyczną plasuje na przecięciu sztuk performatywnych i sztuk wizualnych. Tworzy choreografie sceniczne (LAGMA, Warstwy), performanse site-specific (Ślad ślimaka), instalacje dźwiękowe (Nasiąkać światem), koncerty, poetyckie partytury oraz spacery łączące wrażliwość ekologiczną, queerowy feminizm i perspektywę intersekcjonalną. Ukończyła choreografię (exerce) w ICI-CCN Montpellier oraz kulturoznawstwo (MISH) na Uniwersytecie Warszawskim. Jest absolwentką Kursu Choreografii Eksperymentalnej w Centrum w Ruchu oraz studiów podyplomowych "Praktyki kolektywne" w Królewskim Instytucie Sztuki w Sztokholmie. Jest inicjatorką Przestrzeni Wspólnej - platformy wymiany doświadczeń i wiedzy o choreografii i tańcu. Wydała album z pejzażami dźwiękowymi "Toń". Występowała w spektaklach i performansach Daniela Kotowskiego, Ani Nowak, Joanny Piotrowskiej i Vincenta Duponta. Jest autorką "Manifestu ekologizacji niezależnej choreografii i sztuk performatywnych", który ukazał się w Dialogu Puzyny. Jej prace pokazywane były m.in. na Polskiej Platformie Tańca, w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki, Festiwalu Narracje w Gdańsku, Festiwalu Konteksty w Sokołowsku, 14. Gwangju Biennale w Korei Południowej, na 3. Biennale w Tajlandii, w Pawilonie Polskim podczas 61. Międzynarodowej Wystawy Sztuki w Wenecji.

6.11  |  godz. 18.00
Od-dziedziczanie. Przyszłości postindustrialnych pozostałości | Kino ASP, Raciborska 50, Katowice
wykład otwarty /  Monika Stobiecka

Postindustrialne pozostałości łączą pamięć dawnych sposobów życia i pracy z materialnymi konsekwencjami przekształcania środowiska. Uznanie ich za dziedzictwo wiąże się z wyborem tego, co powinno przetrwać i w jakiej postaci. Co jednak dzieje się, gdy odziedziczone miejsca zaczynają podtrzymywać formy życia, relacje i praktyki wykraczające poza przypisane im znaczenia? Czy ich regeneracja może wymagać od-dziedziczania — rozluźnienia zobowiązań wobec zachowania przeszłości i otwarcia przestrzeni dla innych przyszłości?

W wykładzie przyjrzę się napięciom między ochroną, przemianą i odżywaniem postindustrialnych pozostałości. Od-dziedziczanie potraktuję jako pytanie o możliwość zmiany relacji z tym, co odziedziczone, przy zachowaniu odpowiedzialności za historię i jej trwające skutki. Szczególną uwagę poświęcę sprawczości materialnych pozostałości oraz procesom, w których rozkład, zamieszkiwanie i regeneracja splatają się z utratą i zniszczeniem. Zapytam, jakie możliwości współistnienia otwierają się w przekształconych środowiskach i jak rozpoznawać je bez przesądzania o ich przyszłym kształcie.

BIOGRAM
Monika Stobiecka - historyczka sztuki i archeolożka, adiunktka na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, członkini Akademii Młodych Uczonych PAN. Laureatka „Diamentowego Grantu” MNiSW (2014), „Miniatury” NCN (2021) i „Sonaty” NCN (2025), stypendystka Fundacji z Brzezia Lanckorońskich (2016), Fundacji Kościuszkowskiej (2018) oraz Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej (2019). Finalistka konkursu nagród naukowych tygodnika „Polityka” (2020). Współzałożycielka Central Eastern Europe Chapter w Association of Critical Heritage Studies. Autorka dwóch monografii dotyczących teoretyzowania muzeów archeologicznych, które ukazały się nakładem Wydawnictwa IBL PAN (2020) oraz Routledge (2023). Redagowała pierwszy w Polsce wstęp do krytycznych studiów nad dziedzictwem (Krytyczne studia nad dziedzictwem: pojęcia, metody, teorie i perspektywy, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2023). Interesuje się studiami muzealnymi, krytycznymi studiami nad dziedzictwem oraz przecięciem sztuki współczesnej i teorii archeologii.

7.11 | godz. 18.00
„Pieśni lasu” Seans w kinie Światowid / reż: Vincent Munier, 94 min

Vincent Munier zabiera nas do lasów Wogezów, gdzie wraz z ojcem i synem uczy się cierpliwości, uważności i sztuki dostrzegania tego, co na co dzień pozostaje niewidoczne. „Pieśni lasu” to opowieść o przekazywaniu wiedzy, umiejętności wycofania się, milczenia i słuchania. W ramach Święta Rawy, staje się punktem wyjścia do zbadania granic naszej percepcji i sposobami budowania relacji z naturą.

Pokaz jest częścią Laboratorium Praktyk Terenowych, interdyscyplinarnego projektu realizowanego przez Akademię Sztuk Pięknych w Katowicach w ramach Święta Rzeki. Laboratorium stanowi próbę wyjścia poza tradycyjne formy edukacji akademickiej i poszukiwania wiedzy poprzez bezpośrednie doświadczenie, obserwację, eksperyment oraz współpracę osób zajmujących się sztuką, nauką i humanistyką. Jego punktem odniesienia jest Rawa, która naznaczona przemysłową historią regionu, traktowana jest jako przedmiot badań, żywa uczestniczka relacji i źródło wiedzy o przemianach środowiska. Laboratorium zachęca do uczenia się, oduczania utrwalonych sposobów postrzegania świata, otwierając przestrzeń dla nowych form współistnienia i ekologicznej wyobraźni. Dzięki temu francuski las Muniera i śląska Rawa stają się przestrzeniami nieoczywistej edukacji. Film przypomina, że poznawanie świata wymaga czasu, cierpliwości i gotowości do zakwestionowania własnej perspektywy.

‍

‍

‍

Zespół kuratorski i koordynacja: Grzegorz Hańderek, Paulina Winiarska

Identyfikacja wizualna: Artur Oleś
Dokumentacja fotograficzna: Barbara Kubska

‍